Landbouw werd lange tijd gezien als een probleemsector. Is dat beeld veranderd – of alleen vriendelijker geworden?

Thomas Andresen: Volledig veranderd is het niet. Maar ik denk dat het vertrouwen van de bevolking altijd groter was dan veel boeren zelf dachten. We hebben ons te lang blindgestaard op de luidste critici en daaruit geconcludeerd dat de hele samenleving tegen ons was. Dat was een vergissing. De meerderheid kijkt veel genuanceerder. Mensen zien problemen, maar ze zien ook dat wij voedsel produceren en verantwoordelijkheid dragen.
Kerstin Wriedt: Dat ervaren wij precies zo. Er bestaat niet één samenleving die massaal tegen landbouw is. Er zijn verschillende verwachtingen. Veel mensen willen dierenwelzijn, klimaatbescherming en regionale voedselvoorziening – terwijl ze tegelijkertijd betaalbaar voedsel en leveringszekerheid verwachten. Die tegenstelling moeten we serieus nemen. Onze taak bij Initiative Milch is niet om die tegenstrijdigheden weg te redeneren, maar om ze begrijpelijk te maken.
Ingo Müller: Voor bedrijven betekent dit dat het debat complexer is geworden. Vroeger was een goed product leveren vaak voldoende. Vandaag worden ook de productieomstandigheden beoordeeld. Herkomst, CO₂-voetafdruk, dierenwelzijn, leveringsketens – al die factoren spelen steeds vaker mee in aankoopbeslissingen, in ieder geval bij een groeiende groep consumenten. Daar moeten we op reageren zonder de economische realiteit uit het oog te verliezen. 

Meneer Andresen, waarom gingen in 2019 zoveel boeren de straat op? 

Andresen: Omdat veel bedrijven zich in een hoek gedreven voelden. Er kwamen steeds nieuwe regels, nieuwe documentatieverplichtingen en nieuwe discussies – maar bijna niemand vroeg wat dat concreet betekende op een boerderij. Voor buitenstaanders lijkt een nieuwe wet misschien slechts een politiek signaal. Voor een boerderij kan het investeringen, verbouwingen, extra arbeidsuren of zelfs existentiële vragen betekenen. Die kloof tussen politieke besluitvorming en de dagelijkse realiteit op het bedrijf kwam toen tot uitbarsting. 

En wat is er gebleven – behalve beelden van tractoren voor de Brandenburger Tor? 

Andresen: Het besef dat we zelf meer moeten uitleggen. Protest trekt aandacht – maar creëert geen duurzame relatie. Die ontstaat pas in gesprekken.
Wriedt: Dat was echt een kantelpunt. Sindsdien spreken veel meer boeren zelf publiekelijk over hun dagelijks leven. Niet via glanzende campagnes, maar in hun eigen woorden. Dat komt veel geloofwaardiger over. 

Jarenlang werd plantaardige voeding gezien als het model van de toekomst. Was dat een echte verandering – of vooral een stedelijke hype? 

Andresen: Het was zeker een trend, maar geen volledige omslag. De cijfers laten duidelijk zien dat de overgrote meerderheid van de mensen nog steeds dierlijke producten consumeert. Sterker nog: op dit moment zien we zelfs weer een stijgende vraag naar zuivelproducten en deels ook naar vlees. Scherp gezegd: ongeveer 95 procent van de mensen koopt nog altijd producten uit de dierlijke landbouw, terwijl slechts een kleinere groep daar consequent van afziet. Zelfs met hogere schattingen blijft het aantal volledig vegan levende mensen relatief klein. Dat betekent niet dat je nieuwe voedingsvormen moet afwijzen – iedereen moet eten zoals hij of zij wil. Maar we moeten ook niet doen alsof de meerderheid al is afgehaakt.
Wriedt: Ik zou daaraan toevoegen dat het succes van plantaardige alternatieven wél iets heeft veranderd. Het heeft discussies over voeding, gezondheid, klimaat en ingrediëntenlijsten versneld. Consumenten letten vandaag veel beter op eiwitgehalte, verwerking, herkomst en functionaliteit van producten. Dat heeft de hele markt veeleisender gemaakt. Uiteindelijk profiteren alle categorieën daarvan – ook klassieke zuivelproducten. Ook die worden bewuster gekozen en opnieuw gewaardeerd op basis van hun concrete meerwaarde.
Müller: Precies. Concurrentie van alternatieven is niet automatisch een bedreiging – het creëert ook innovatiekracht. Belangrijk is dat consumenten uiteindelijk zelf kunnen kiezen en producten transparant vergelijkbaar blijven. 

Is social media vandaag invloedrijker dan landbouwbeleid? 

Wriedt: Ik zou die twee niet tegenover elkaar zetten. Politiek bepaalt de regels. Communicatie creëert begrip. Maar ja: voor beeldvorming zijn directe communicatiekanalen enorm belangrijk geworden. Wanneer mensen zien hoe een stal eruitziet, hoe dieren gevoerd worden of hoe beslissingen op een boerderij worden genomen, verandert het debat onmiddellijk. Abstracte verwijten worden concrete vragen.
Andresen: En het verandert ook de boeren zelf. Veel collega’s merken pas in het contact met consumenten dat er niet alleen wantrouwen is, maar ook oprechte interesse. Dat haalt veel scherpte uit discussies.
Müller: Voor bedrijven geldt hetzelfde. Vroeger stond vooral het eindproduct centraal. Vandaag is het niet meer voldoende om alleen over kwaliteit te spreken. We moeten ook uitleggen hoe die kwaliteit ontstaat – door de hele waardeketen heen. 

Meneer Müller, wat betekent dat concreet voor een coöperatie als DMK? 

Müller: Dat we drie taken tegelijk moeten vervullen. Ten eerste moeten we onze leden economische stabiliteit bieden in een markt die veel volatieler is geworden. Ten tweede moeten we investeren - in efficiëntie, energie, nieuwe producten en duurzaamheid. Ten derde moeten we verbinden en uitleggen. Als coöperatie die eigendom is van duizenden boeren spreken wij niet van buitenaf over landbouw. Wij spreken vanuit de landbouw zelf.

Dat klinkt als een voortdurende evenwichtsoefening.

Müller: Dat is het ook. Consumenten verwachten vooruitgang op het gebied van klimaat en dierenwelzijn. Tegelijkertijd letten velen sterk op de prijs. Beide verwachtingen zijn legitiem. Maar we moeten ook eerlijk zeggen: transformatie kost geld, tijd en planningszekerheid. Als we hogere standaarden willen, hebben we ook markten nodig die dat kunnen dragen.
Andresen: En juist daar zit vaak de frustratie op de boerderijen. Veel bedrijven investeren allang - in moderne stallen, emissiereductie, dierencomfort en technologie. Maar als die inspanningen nauwelijks zichtbaar of nauwelijks beloond worden in de markt, ontstaat het gevoel: wij moeten alles veranderen, maar niemand draagt eraan bij. 

Gebeurt er op de boerderijen dus meer dan buiten zichtbaar is? 

Andresen: Absoluut. Veel debatten doen alsof landbouw statisch is. In werkelijkheid veranderen bedrijven voortdurend – al is het maar uit eigen belang. Wie zijn bedrijf aan de volgende generatie wil doorgeven, denkt op lange termijn: over bodem, diergezondheid, energie, water en investeringen. Dat past niet bij het cliché dat boeren alleen naar kortetermijnwinst kijken.
Wriedt: Tegelijkertijd moet je zeggen: verandering verklaart zichzelf niet vanzelf. Als iets beter is geworden, moet je het laten zien. Anders blijven mensen hangen in beelden van tien of twintig jaar geleden.
Müller: Daarom spelen standaarden, certificeringen en meetbare cijfers een steeds grotere rol. Ze maken vooruitgang zichtbaar. Belangrijk is alleen dat ze praktisch blijven en niet ontaarden in pure bureaucratie. 

Begrijpen stad en platteland elkaar vandaag beter – of praten ze nog steeds langs elkaar heen? 

Wriedt: Allebei. De afstand is kleiner geworden doordat er meer directe ontmoetingen zijn - digitaal én persoonlijk. Maar verschillende leefwerelden blijven natuurlijk bestaan. Wie nooit op een boerderij is geweest, kijkt anders naar landbouw dan iemand die er dagelijks werkt.
Andresen: Dat is normaal. We hoeven het ook niet overal over eens te zijn. Belangrijk is of we bereid zijn naar elkaar te luisteren. En daarin zijn we verder dan een paar jaar geleden.
Müller: We moeten ook oppassen dat we het verschil tussen stad en platteland niet romantiseren. De meeste consumenten willen hetzelfde als boeren: goed voedsel, eerlijke prijzen, een gezonde leefomgeving en betrouwbare voedselvoorziening. De conflicten ontstaan meestal bij de vraag hoe je dat allemaal tegelijk bereikt.

Wat is er nu nodig: minder regels, meer geld – of eindelijk meer eerlijkheid? 

Andresen: Meer eerlijkheid zou een goed begin zijn. Je kunt niet voortdurend nieuwe eisen stellen en tegelijk doen alsof dat geen gevolgen heeft voor prijzen, structuurverandering of import.
Müller: Daarnaast hebben we betrouwbaarheid nodig. Bedrijven en boerderijen investeren voor de lange termijn. Wie voortdurend nieuwe doelen formuleert maar tegelijk steeds de randvoorwaarden verandert, remt precies de transformatie af die men zegt te willen.
Wriedt: En we hebben een nieuwe taal nodig. Minder denken in kampen. Minder morele reflexen. Meer interesse in complexe afwegingen. Landbouw is niet zwart-wit. Het is voedselvoorziening, natuur, economie en cultureel landschap – allemaal tegelijk.

Hoe ziet u de relatie tussen boeren en consumenten over tien jaar? 

Andresen: Ik denk directer en eerlijker. Minder bepaald door krantenkoppen of verontwaardiging, meer door echte inzichten. Wie ziet hoe landbouw werkt, oordeelt genuanceerder. Mijn wens is meer vertrouwen in de mensen die voedsel produceren.
Müller: Ik verwacht een bewustere relatie. Consumenten zullen nog sterker willen weten waar producten vandaan komen, hoe ze gemaakt worden en welke impact ze hebben. Tegelijkertijd zal leveringszekerheid opnieuw meer gewaardeerd worden. Daaruit kan een stabielere relatie ontstaan – als kwaliteit en betaalbaarheid samenkomen.
Wriedt: Ik hoop op meer nabijheid ondanks grotere afstand in het dagelijks leven. Veel mensen zullen ook in de toekomst weinig direct contact met boerderijen hebben. Juist daarom worden ontmoetingen, transparantie en nieuwe vormen van dialoog belangrijker. Als dat lukt, praten we over tien jaar minder óver elkaar - en meer mét elkaar.

Een nieuwe openheid

De boerenprotesten van 2019 maakten zichtbaar hoe groot de spanningen tussen landbouw, politiek en samenleving waren geworden. Sindsdien is de communicatie merkbaar veranderd: boerenbedrijven geven inkijk in hun dagelijks leven, bedrijven spreken opener over herkomst en duurzaamheid en initiatieven zoeken direct contact met consumenten. Tegelijkertijd blijven de spanningen bestaan: hogere verwachtingen rond klimaat en dierenwelzijn, prijsdruk vanuit de retail en de vraag wie uiteindelijk de transformatie betaalt. Vertrouwen ontstaat niet alleen door campagnes. Het groeit door transparant werk, eerlijke randvoorwaarden en voortdurende dialoog.